Beleefd aanbevolen
Met deze website biedt museum Meermanno-Westreenianum u toegang tot zijn eigen verzameling verluchte middeleeuwse handschriften en tot die van de Koninklijke Bibliotheek. De site beoogt een museale tegenhanger te zijn van de website 'Medieval Illuminated Manuscripts' die de KB en Meermanno enige tijd geleden hebben geopend. Belangrijke verschillen met die eerdere site zijn de uitgebreidere mogelijkheden om door het materiaal te bladeren, de Nederlandse vertaling van een deel van de inhoud en de toevoeging van informatieve teksten. De meest fundamentele verandering betreft echter de open opzet en de soepele navigatie tussen database en educatieve teksten. Dat laatste zorgt ervoor dat wie ergens begint te lezen, al snel begint te dwalen door deze schatkamer van de middeleeuwse cultuur.
Het beeld als bron ...
Wie weleens kijkt naar het door de VPRO uitgezonden geschiedenisprogramma Andere Tijden, weet dat voor de geschiedschrijving van onze eigen tijd het beeld als een onmisbare bron van informatie wordt gezien. Voor veel andere perioden in de geschiedenis is dat niet zo vanzelfsprekend. Als je het wat negatief formuleert, kun je zeggen dat beeldmateriaal nogal eens gebruikt wordt om op een beetje aardige manier te onderstrepen wat men toch al bedacht had op grond van het onderzoek van teksten.
Die manier van beeldmateriaal gebruiken heeft zeker te maken met hoe het geschiedenisonderwijs in elkaar zit, ook al zijn de meeste geschiedenisboeken tegenwoordig uitbundig geïllustreerd. Het heeft echter vooral te maken met het feit dat er onvoldoende toegang is tot de inhoud van de duizenden prenten, tekeningen, schilderijen, boekillustraties, enzovoort, die bewaard worden in musea, bibliotheken en archieven. Het bieden van die toegang is een enorm karwei dat bovendien nooit 'af' is. Naarmate onze kennis groeit, ontdekken we namelijk steeds nieuwe facetten aan het materiaal.
... van informatie
Hoe voorzichtig je moet zijn met de interpretatie van wat je ziet, blijkt wel uit deze fotomontage waarop de Democratische presidentskandidaat John Kerry te zien is, samen met actrice en activiste Jane Fonda. Misschien heeft Kerry ooit wel gedroomd van zo'n ontmoeting, maar plaatsgevonden heeft die nooit.
Zo'n vervalste foto kan ons misleiden, juist omdat wij vertrouwd zijn met het idee dat een beeld een momentopname van de werkelijkheid kan zijn. In de Middeleeuwen bestaat dat idee helemaal niet. Dat wil niet zeggen dat we in de beeldschat die hier bijeen is gebracht geen informatie kunnen vinden over de historische werkelijkheid. Die is er natuurlijk in overvloed. De verpakking is alleen soms verraderlijk.
Sommige dingen veranderen niet.
... van devotie
Terwijl de voor ons zo normale journalistieke functie van het beeld aan de Middeleeuwen totaal onbekend was, zijn wij op onze beurt weer vervreemd van bepaalde functies van het beeld, die in de Middeleeuwen volkomen vanzelfsprekend waren. Voor moderne toeschouwers is het bijvoorbeeld niet eenvoudig om na te voelen wat nu precies de werkzaamheid was van de verluchting van een getijdenboek of een psalterium. Het is daarom leerzaam dat diverse miniaturen en initialen een glimp tonen van de middeleeuwse omgang met afbeeldingen, zoals hiernaast (afb. 2) geïllustreerd wordt.
... van verwarring, verwondering en vermaak
Ook al is het beeldmateriaal op deze website een product van de Europese cultuur waarvan wij deel uitmaken, veel ervan is ons raadselachtig en verwarrend en heeft uitleg nodig. Op de site is veel uitleg te vinden, maar er blijven nog meer dan genoeg dingen te zien waarover men zich kan verwonderen.
Dat een misverstand van een afbeelding ook een bron van vermaak kan maken, zien we aan de oosterse filosofen in ooievaarshouding hiernaast. Hun echte naam, 'Gymnosophisten' (zeg maar 'naakte wijzen') is, blijkens het onderschrift, verhaspeld tot 'genozophistes'. Het heeft er alle schijn van dat die verbastering de Franse miniaturist op het verkeerde been heeft gezet, omdat hij dacht dat er dan wel iets met hun knie (genou) aan de hand moest zijn geweest.
Een verkeerde interpretatie hoeft dus het kijkplezier niet te bederven en dat is vast een geruststellende gedachte wanneer u op ontdekkingsreis gaat langs de 15.000 plaatjes op deze site.
Heeft u vragen of commentaar, neem dan contact op met Peter Paalvast, educatief medewerker van Museum Meermanno-Westreenianum
