Van het latijnse initium dat begin betekent. Met initiaal bedoelen we gewoonlijk een door grootte, kleur en versiering benadrukte beginletter van een tekst of van een onderdeel van een tekst. Initialen vormen samen met miniaturen, tekeningen en randversieringen het voornaamste repertoire waarmee copiisten en miniaturisten handschriften versieren.
Initialen zijn wel de 'oervorm' van de boekversiering genoemd. Ze zijn immers, anders dan miniaturen of randversieringen, tegelijk decoratie en tekst. De vroegste vormen van versiering van de initiaal zijn dan ook nauw verbonden met het werk van de copiist. De met de pen uitgevoerde versiering kon ook door de schrijver zelf worden aangebracht. Hier links zie je één van de oudste met penwerk versierde initialen die in de databank is opgenomen. Van zo'n initiaal is niet of nauwelijks vast te stellen of schrijver (copiist) en tekenaar één persoon geweest zijn.
Wanneer men precies voor het eerst zo'n vergrote beginletter van extra versiering voorzag is niet bekend. Het is waarschijnlijk dat deze vorm van decoratie op papyrusrollen nog niet werd toegepast en voor het eerst opdook in codices. Ook is het aannemelijk dat er een verband is met een veranderde houding ten opzichte van een geschreven tekst. De versiering van een initiaal is namelijk een visuele markering en heeft dus pas een functie als men een tekst ziet, niet als men die hoort voorlezen.
Vergrote en versierde beginletters zijn dus visuele markeringen in een tekst. Die markering kon beperkt blijven tot de eerste letter van het hele boek, zoals de grote R aan het begin van deze tekst. Zo'n letter was dan niet in eerste instantie bedoeld om de (voor-)lezer te helpen wat makkelijker zijn weg te vinden in een boek zonder inhoudsopgave of register. Het is vooral het openingsaccoord van het boek.
Dat is ook één van de functies van een openingsinitiaal zoals de grote B hier rechts. Ook die zogenaamde Beatus-initiaal is een indrukwekkende opening van de tekst. De Beatus-initiaal wordt zo genoemd omdat Beatus het eerste woord is van de latijnse versie van het bijbelboek Psalmen. Psalteria, aparte edities van de 150 psalmen die in alle kloosters gebruikt werden voor het koorgebed, beginnen dan ook vaak met zo'n momumentale B.
Ook in vertaalde versies van de psalmen wordt het begin van de tekst vaak rijk versierd. Hier links zie je bijvoorbeeld de versierde S van het woord 'Salich' waarmee de nederlandse vertaling van de eerste psalm begint. De versiering van de initiaal aan het begin van de eerste psalm is niet willekeurig gekozen. Dat blijkt als we die openingspagina's eens op een rij zetten. Samen hebben Meermanno en KB 24 voorbeelden van zo'n psalmbegin en alle 24 zijn ze versierd met een afbeelding van koning David.
Dat is natuurlijk geen toeval en heeft alles te maken met een tweede functie van de initiaal. In die tweede hoedanigheid vertelt de initiaal iets over de inhoud van het boek of het tekstgedeelte waar zij bijhoort. Zo'n initiaal met een vertellende inhoud noemen we een gehistorieerde initiaal. De historie die de initiaal vertelt kan een directe illustratie zijn van wat er in de tekst beschreven wordt. Afbeeldingen van David aan het begin van de psalmen zijn echter eerder op te vatten als auteursportret omdat David gezien wordt als de dichter van de psalmen. Het verband tussen het onderwerp van een gehistorieerde initiaal en de tekst die daarmee begint is niet altijd helemaal duidelijk. Wie dat eens wil onderzoeken, kan eenvoudig alle gehistorieerde initialen uit de database tevoorschijn roepen en rustig doorbladeren. Wees gewaarschuwd: even geduld, want dat zijn er bijna 2000.
De Beatus-initiaal aan het begin van het psalterium is niet de enige hoofdletter die kan uitgroeien tot een monumentale pagina. Complete pagina's met een initiaal als centrale element komen we soms ook tegen in evangeliaria. Rechts zie je daarvan een mooi voorbeeld: de evangelist Johannes schrijft hier, ook in een soort auteursportret, als het ware het begin van de tekst - In principio erat - waarbij hij is afgebeeld.
Dergelijke grote initialen die de tekst waar ze bij horen volledig overheersen, zijn een uitzondering. Verreweg de meeste initialen blijven gewoon binnen de tekstspiegel en maken deel uit van een breder systeem van tekstgeleding. In een handschrift dat van zo'n systeem is voorzien, zijn de initialen volgens een bepaalde logica in te delen naar grootte, kwaliteit en kostbaarheid. Op de onderste trede van het systeem staan eigenlijk de gewone hoofdletters, ongekleurd of voorzien van een accent in rode verf. Aan het andere uiteinde van het systeem vinden we luxueus uitgevoerde gehistorieerde initialen.
Op de website www.literatuurgeschiedenis.nl vind je een complete copie van het Getijdenboek van de Meester van Catharina van Kleef, één van de kostbaarste handschriften uit de verzameling van museum Meermanno. Op die website is het volledige handschrift te bekijken en daar kun je dus prachtig zo'n systeem van tekstgeleding door middel van hoofdletters, gedecoreerde en gehistorieerde initialen, door een heel boek volgen.
Afbeeldingen 5 en 6 tonen twee letters die onderaan staan in de initiaal-hiërarchie van dat Getijdenboek: een eenvoudig gerubriceerde hoofdletter C en een in goud uitgevoerde en met penwerk gedecoreerde initiaal G. Gedecoreerd betekent natuurlijk eigenlijk gewoon 'versierd' en in die zin zijn gehistorieerde initialen natuurlijk ook 'gedecoreerd'.
Als we spreken over middeleeuwse boekverluchting reserveren we de term 'gedecoreerd' echter liever voor initialen die wel van versiering zijn voorzien, maar die geen 'historie' vertellen. Daarvan zie je hier rechts (afb. 6) een mooi voorbeeld.
Naast gedecoreerde initialen van verschillende soorten en maten bevat het Getijdenboek van de Meester van Catharina van Kleef ook een aantal prachtige gehistorieerde initialen. Deze initiaal is te vinden aan het begin van de Getijden van de Heilige Geest: we zien een leraar met een plak in zijn hand en een leerling boven wiens hoofd een duif zweeft, symbool van de Heilige Geest.
De database bevat beschrijvingen van een kleine 2000 gehistorieerde initialen. Een klein deel van die initialen is opgenomen in deze handbibliotheek. Als gezegd is het mogelijk om alle gehistorieerde initialen tegelijk uit de database op te roepen. Het kan echter ook letter voor letter. Dat laatste kan door te clicken op de hoofdletters uit de rij die hieronder volgt.
A
B
C
D
E
F
G
H
I en J
K
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U en V
W (U)
