De ouderliefde van de pelikaan

Een hardnekkig misverstand
In 1646 publiceerde de Engelse arts en schrijver Thomas Browne een boek met de titel Pseudodoxia Epidemica, vrij vertaald "Wijdverspreide misvattingen". Het thema van dat boek is dat de mensheid veel te goedgelovig is. Al sinds Eva luisterde naar de slang in het paradijs, hebben mensen verzinsels voor zoete koek geslikt. Tussen de verhalen die Browne kritisch onder de loep neemt, is ook het verhaal van de liefde van pelikanen voor hun jongen.
Het wonderlijke verhaal van die ouderliefde is hiernaast afgebeeld in een miniatuur uit het Bestiarium van het museum (afb. 1). De kern ervan is het volgende: kort nadat ze uit het ei zijn gekomen, slaan de jongen van de pelikaan hun ouders in het gezicht. De ouders slaan terug en doen dat zo hard dat de kuikens het niet overleven. Na drie dagen van groot verdriet pikt de moeder haar eigen borst open en laat haar bloed over de jongen stromen. Zo doet ze hen uit de dood verrijzen.

Of Browne dit verhaal terecht een "misvatting" noemt, zullen we nog zien. Wijdverspreid was het in ieder geval wel en eigenlijk is dat nog steeds zo. Die populariteit is niet zo moeilijk te verklaren. Het beeld van een ouder die zijn kinderen tot leven wekt door ze met zijn eigen bloed te besprenkelen deed christenen al heel vroeg onweerstaanbaar denken aan Jezus. Jezus stierf aan het kruis en tijdens elke mis herdenkt men dat hij zich op die wijze opofferde voor de mensheid.
Voorafgaand aan de kruisiging werd Jezus gemarteld zodat hij uit verschillende wonden bloedde. Toen hij een tijd aan het kruis gehangen had, stak een soldaar hem een speer in zijn zijde om te zien of hij al dood was. De wijn die tijdens de mis door de priester wordt gedronken, symboliseert het bloed van Jezus. De associatie van de pelikaan met Jezus draait dus om bloed en zelfopoffering.

De pelikaan met jongen is een van de oudste beelden waarmee het offer van Jezus symbolisch wordt uitgebeeld. Er zijn afbeeldingen bekend die al uit de derde eeuw stammen. In de tijd van Browne, zo'n 1400 jaar later, kon je op veel plaatsen in Europa afbeeldingen zien van pelikanen die hun eigen borst openpikten om met hun bloed hun jongen weer tot leven te wekken. Soms zag je pelikanen in boeken. Hiernaast zie je daarvan een Nederlands voorbeeld uit de tijd van Browne. Het is het merkteken van de boekhandelaar en uitgever Philippe de Croÿ. Die pelikaan stond echter niet alleen in de boeken die hij verkocht. Als je zo rond 1660 zijn winkel op de Lange Brug in Leiden passeerde, kon je die pelikaan ook op het uithangbord daarvan zien. Je kon dan ook meteen zien dat men in Leiden niet zo goed wist hoe een pelikaan er nu eigenlijk uitzag.

De Croÿ sloot op deze manier aan bij beroemde boekhandelaren die, lang voor hij dat deed, een merk met een pelikaan gekozen hadden. Ook in onze eigen tijd wordt het beeld van de pelikaan nog steeds met de productie van boeken verbonden. Een heel bekende reeks boeken op het gebied van de kunstgeschiedenis - de Pelican History of Art - had een pelikaan met jongen als uitgeversmerk. Ook al lijkt dit merk erg op dat van de Croÿ, de vogel is duidelijk meer een pelikaan geworden.

Minstens zo belangrijk, natuurlijk, was het verband tussen de pelikaan en allerlei soorten liefdadigheid. Daarover wat meer op een tweede pagina.

Auteur: Hans Brandhorst