De ouderliefde van de pelikaan

Het teken van de pelikaan
Hiernaast zie je een miniatuur met de Kruisiging van Christus. De soldaat Longinus maakt met zijn lans een opening in de zij van Christus. Die onderdelen van het bijbelverhaal - wond - zijde - bloed - offer - zijn de basis voor de gedachtensprong van het offer van Christus naar dat van de pelikaan.
De meest gangbare verklaring ervan bevat twee elementen. Het meest waarschijnlijke model voor het verhaal is de Dalmatische pelikaan en die is op de borst wat donkerder gekleurd. Ten tweede vallen jonge pelikanen hongerig op de ouders aan wanneer die het opgebraakte voedsel in hun snavel aan de kinderen aanbieden. Die twee dingen samen zouden weleens een 'bloederige indruk' gemaakt kunnen hebben. Bij een volgend uitstapje naar de dierentuin toch eens opletten als de pelikanen jongen hebben...
Thomas Browne houdt het vooral op de vraatzucht van de jongen en de enorme snavel van de ouders wanneer hij het misverstand probeert te verklaren. Een Engels rijmpje drukt dat mooi uit: "What a wonderful bird is the pelican, his beak can hold more than his belly can..."

Eeuwenlang was de symboliek van de offervaardige pelikaan net zo vanzelfsprekend als die van de 'vredesduif'. Ook nu er wat meer uitleg bij nodig is, blijven organisaties op het terrein van sociale of medische zorg echter nog altijd graag gebruik maken van het beeld.
De transfusiedienst en de bloedbanken verbinden natuurlijk hun zorg direct aan het omgaan met bloed. Die combinatie - naastenliefde en bloed - maakt de keuze voor de pelikaan als symbool wel erg voor de hand liggend. Dat het restaurant van het Laurentius ziekenhuis in Roermond "De Pelikaan" heet, begrijpen we nu meteen.

Ook in meer algemene zin moet de pelikaan hulpvaardigheid uitdrukken. Zo gebruikte de "Armenzorg" van Antwerpen, tegenwoordig natuurlijk gewoon de Sociale Dienst (OCMW) geheten, al in de vijftiende eeuw de pelikaan als symbool. Toegegeven, men heeft daar een keer de overstap gemaakt van de duif (de Heilige Geest) naar de pelikaan, maar al meer dan 500 jaar houdt men vast aan de 'huisstijl'.
Tenslotte zien we de pelikaan opduiken in verschillende stadswapens, bijvoorbeeld dat van Appingedam.

Over de "pelikaan in de Middeleeuwen" schreef Donna Hrynkiw een uitgebreide webpagina, voorzien van vele interessante links (in het Engels).

Auteur: Hans Brandhorst