Koning Salomo (wijsheid, rijkdom, vrouwen)

Als Salomo nog maar net koning is geworden van Israël geeft God hem de gelegenheid een wens te doen. Zonder lang na te denken doet Salomo een keuze waarmee God erg ingenomen is. Salomo vraagt niet om rijkdom, roem, of mooie vrouwen. Hij vraagt om wijsheid en uiteraard verhoort God dat gebed van Salomo. De wijsheid van Salomo zal spreekwoordelijk worden. Dat is zo tot op de dag van vandaag. Zoals we verderop nog zullen zien, krijgt Salomo ook van rijkdom en vrouwelijk gezelschap meer dan zijn deel. Vrouwen, en dan met name buitenlandse vrouwen, worden echter ook de ondergang van het koningshuis van Salomo.

Salomo's gebed om wijsheid
Het derde hoofdstuk van het bijbelboek Koningen I vertelt hoe God in een droom aan Salomo verschijnt en hem uitnodigt zijn wens te doen. De Nederlandse historiebijbel uit de veertiende eeuw zegt het als volgt: "Ende des nachts doe openbaerde God Salomon in sinen slaep ende seide: 'Bidt van Mi wat gi wilt; Ic selt u geven'." Salomo geeft een uiterst diplomatiek antwoord. Hij benadrukt eerst hoe jong en onervaren hij nog is: "ic ben noch een cleyn kint ... ende weet noch minen inganc noch minen uutganc niet..." en vervolgens vraagt hij: "geeft uwen knecht een leerlic hert ende wijsheit ... ende geeft mi verstant ende ondersceit te kennen ... dat guede voir dat quade".

Salomo zegt het wat omslachtig, maar hij vraagt of God hem leergierig wil maken en hem wijsheid wil schenken en het vermogen goed en kwaad te onderscheiden. Die wijsheid wil hij vooral gebruiken om goed te kunnen rechtspreken. We kunnen goed begrijpen dat Salomo's antwoord 'God behaagde'. Minder eenvoudig is het te begrijpen dat God zo tevreden is met de jonge koning als we ons realiseren dat Salomo, zo jong als hij is, zijn eigen broer Adonia en diens aanhanger Joab heeft laten vermoorden. Bovendien heeft hij, volgens de Nederlandse historiebijbel pas elf jaar oud, al een kind verwekt bij zijn vrouw, de dochter van de farao van Egypte.

Salomo's wijsheid in de praktijk: het Salomonsoordeel
Al snel krijgt Salomo de gelegenheid zijn wijsheid in de praktijk te gebruiken. Kort na zijn droom verschijnen er twee vrouwen voor Salomo die een juridisch oordeel van de koning vragen. De twee vrouwen, die in de meeste bijbelversies prostituées ("gemeenwiven") worden genoemd, wonen in hetzelfde huis. Drie dagen nadat de ene vrouw een kind had gekregen, was ook de ander bevallen. Die baby's waren nog zo klein dat ze bij hun moeder in bed sliepen. Een van de twee vrouwen is per ongeluk op haar kind gaan liggen waardoor het is overleden. Vervolgens heeft deze vrouw haar dode kindje opgenomen en het 's nachts geruild met de baby van de andere vrouw. Dat is althans het verhaal van een van de twee vrouwen en zij eist dan ook het levende kind op.

De andere vrouw ontkent het natuurlijk en eist precies hetzelfde. Er is geen bewijsmateriaal en dus draait de zaak om het woord van de ene vrouw tegen dat van de andere. Salomo heeft dan een voorstel dat even gruwelijk als logisch is. Hij geeft een dienstknecht het bevel een zwaard te halen en zegt dan: "Deelt dat levende kint an tween delen. Ende geeft dat een deel der eenre vrouwen ende dat ander deel der ander vrouwen".
Hier (afb. 1) zien we mooi in beeld gebracht hoe verschillend de twee vrouwen reageren. De ene vrouw valt op haar knie voor de koning en smeekt hem het kind te sparen en dan maar aan de andere vrouw toe te wijzen. De andere vrouw kijkt met de armen over elkaar toe hoe de knecht het zwaard heft om de baby in twee stukken te klieven: "als ik het niet krijg, dan jij evenmin; hak het door" is de tekst die de bijbel haar in de mond legt.
Haar onverschilligheid is voor Salomo voldoende om vonnis te wijzen. Wie haar kind desnoods door een andere vrouw wil laten opvoeden om te voorkomen dat het sterft moet de ware moeder zijn. Zij krijgt dan ook het kind toegewezen.
Tot op de dag van vandaag is de wijsheid waarmee Salomo deze lastige zaak weet op te lossen in diverse talen spreekwoordelijk gebleven. Ook in het Nederlands is het 'Salomonsoordeel' bijna 3000 jaar later(!) nog steeds een levende uitdrukking.

Een tweede Salomonsoordeel
Alsof men in de middeleeuwen niet genoeg kon krijgen van de wijsheid van Salomo werd er nog een tweede oordeel aan hem toegeschreven. Het verhaal van die rechtszaak is minder bekend. Het komt niet in de bijbel voor maar het circuleerde in diverse varianten in onder meer Frankrijk en Engeland. Het probleem waarvoor Salomo zich in dit verhaal gesteld ziet is goed te vergelijken met dat van de twee moeders. Het draait in dit verhaal om een paar broers (hun aantal varieert) die elkaar de erfenis van hun pas overleden vader betwisten. Om vast te stellen wie van hen de erfenis waard is, geeft Salomo de zonen opdracht pijlen in het lichaam van de vader te schieten. Dat lichaam zie je hiernaast (afb. 4) als een staande mummie aan een boom gebonden.
Een van de kinderen weigert de opdracht uit te voeren. Er steken dan ook maar twee pijlen uit het lichaam van de vader terwijl er drie zonen voor Salomo zijn verschenen. Uit de houdingen en gebaren blijkt dat de knielende zoon degene is die niet geschoten heeft en aan hem wijst Salomo dan ook de erfenis van de vader toe.

Het boek - MMW 10 B 23 - waar deze miniaturen uit afkomstig zijn is ooit gemaakt voor de Franse koning Karel V. Voor hem zullen de verhalen over de wijze koning Salomo wel een speciale betekenis hebben gehad. Wat de koning zich voorstelde bij de verhalen over de duizend vrouwen in Salomo's harem weten we natuurlijk niet. Dat onderwerp is in de handschriften van Meermanno en de KB niet afgebeeld. Iets meer weten we van hoe men zich de exotische koningin van Seba voorstelde - maar daarover verder in een tweede hoofdstuk.

Auteur: Hans Brandhorst