Het woord typologie wordt gebruikt om te wijzen op parallelen tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Verhalen in het Nieuwe Testament worden als het ware al aangekondigd in het Oude Testament. Soms zegt men dat verhalen in het Nieuwe Testament worden "geprefigureerd" of voorafgebeeld in het Oude Testament. Een voorbeeld. Christus gebruikte typologie toen hij, in Mattheus 12,40, zei: "Zoals namelijk Jona drie dagen en drie nachten verbleef in de buik van het zeemonster, zo zal de Mensenzoon drie dagen en drie nachten verblijven in de schoot van de aarde".
Typologieën zorgen voor diepte, verwondering en een soort onvermijdelijkheid (het heeft zo moeten zijn) in het bijbelse materiaal. Typologieën zijn vaak associatief van aard en benadrukken dat de Bijbel een boek van openbaring is waarin zich God's plan voor onze redding ontvouwd. Jacob van Liesveld, een drukker uit Antwerpen, noemde het Oude Testament "een doek waarin Christus is gewikkeld". En hoewel het ruwe materiaal voor typologieën natuurlijk al in de Bijbel zit, bevat de Bijbel zelf ook kant en klare typologieën. Eén ervan hebben we hierboven al behandeld (Mattheus 12,40). Een andere komt voor in het Evangelie van Johannes (Johannes 3,14): "En deze Mensenzoon moet omhoog worden geheven, zoals Mozes eens de slang omhoog hief in de woestijn". Typologieën werden uitgewerkt en gesystematiseerd in de Biblia Pauperum (MMW 10 A 15), de Speculum Humanae Salvationis (MMW 10 B 34 en 10 C 23) en de Concordantia Caritatis.
In de tabel onderaan deze webpagina hebben we een aantal parallelen tussen het verhaal van Tobias en delen van het Nieuwe Testament verzameld. Tobias werd gezien als een voorafbeelding van Christus. Tobias genas de blindheid van zijn vader, zoals Christus licht bracht aan het verblinde volk van God. Ook de vis verwijst naar Christus (het Griekse woord "ixthus" betekent vis en de eerste letters van het woord staan voor: "Iesous Xristos THeou Uios Soter", Jezus Christus Zoon van God), maar vaak ook wordt de vis gezien als een verwijzing naar de wonderbaarlijke spijziging met vis en brood (Mattheus 14,13-21; 15,32-39). St. Augustinus schreef dat de vis die Tobias ving voor Christus staat en dat de brandende lever van de vis, waarmee de duivel werd verjaagd, brandde door de Passie van Christus.
Manuscript 10 B 34 van Museum Meermanno in Den Haag is een Speculum. Folio 6v plaatst het huwelijk van Sara Tobias als een voorafbeelding van het huwelijk van Maria en Jozef. Merk op dat er een verschil is tussen beide afbeeldingen. Op de eerste afbeelding staan Sara en Tobias op het punt om elkaar de rechterhand te geven, een gebaar dat de huwelijkse bond symboliseert. Op de tweede afbeelding strekt Jozef zijn rechterhand uit, terwijl Maria een gebaar maakt dat op bidden duidt.
| Tobit | Biblia Pauperum | Speculum Humanae Salvationis | Concordantia Caritatis |
|---|---|---|---|
| Afscheidsrede van Tobit (Tobit 4) |
"Maar Ik zeg u: Bemint uw vijanden en bidt voor wie u vervolgen ..." (Matth. 5,44) "Vrouw, zie daar uw zoon ..." (Joh. 19,26) "Gij kunt niet God dienen én de mammon." (Matth. 6,24) |
||
| Tobias en de engel met Tobit (en Anna) (Tobit 5) | de ontmoeting op de weg naar Emmaus | de verkondiging aan de herders | |
| Het vertrek van Tobias; Anna's rouw (Tobit 5) | Mater Dolorosa | ||
| de vis wordt gekookt en gegeten (Tobit 6) | verschijnin bij het meer van Gennesaret (Tiberias) | ||
| Raguël geeft Tobias Sara tot vrouw (Tobit 7) | het huwelijk van Maria en Jozef | het huwelijk van Maria en Jozef | |
| de genezing van Tobit (Tobit 11) | Christus geneest de blinden |
Afb. 1. MMW 10 B 34, fol. 6v: Het huwelijk van Sara en Tobias
Afb. 2. MMW 10 B 34, fol. 6v: Het huwelijk van Maria en Jozef