Tobias en folklore

Verscholen in het sprookjesachtige verhaal van Tobias zitten elementen uit een ver verleden. Versteende folkloristische motieven die, onder de oppervlakte van het verhaal, wachten op een nieuw leven.
Eén van die motieven is dat van de dankbare dode: Schuldeisers verhinderen de begrafenis van een man met schulden. Een held betaalt de schulden van de dode man en begraaft hem. Later ontmoet onze held een vreemdeling die hem helpt. Zij komen overeen om de winst van hun gezamenlijke inspanningen te delen. De vreemdeling (die natuurlijk de "dankbare dode" is) helpt onze held op velerlei manieren.
Een ander motief is dat van de behekste huwelijkskamer: De held, die merkt dat vroegere minnaars van de prinses stierven tijdens de huwelijksnacht, doodt de schuldige demon.
Weer een ander motief is dat van de draken-doder: men geeft een monster maagden te eten. Wanneer een prinses aan de beurt is om naar het monster gebracht te worden, belooft de koning haar redder een huwelijk en de helft van zijn koninkrijk. De held, vergezeld door drie honden, doodt het monster.

De elementen van het motief van de dankbare dode zijn wat verspreid in het Tobias verhaal terechtgekomen. Tobit begraaft de vermoorde man die op straat ligt. God zendt Azarias/Rafaël (niet de vermoorde man) om de door rampspoed en ellende getroffen Tobit en Sara te helpen. Aan het eind van het verhaal biedt de dankbare Tobias Azarias de helft van zijn bezittingen aan.

Het motief van het "behekste bruidsvertrek" is nog heel duidelijk aanwezig. Zeven maal trouwde Sara en even zovele malen doodde de demon haar echtgenoot in de huwelijksnacht. Tobias, de achtste echtgenoot van Sara, weet wel raad met de demon (Tobit 8,2-3): "Bij het binnengaan [van het bruidsvertrek] dacht Tobias aan wat Rafaël gezegd had. Hij pakte de wierookpan en legde het hart van de vis en de lever op de gloeiende as en er onstond rook. Toen de demon de rook bemerkte, nam hij de wijk naar Opper-Egypte, waar de engel hem in de boeien sloeg".

De scène links op de afbeelding uit KB 78 D 38 (afb. 2) laat Tobias en Sara zien die geknield voor het bed God danken alvorens samen de nacht door te brengen. Gedurende de Middeleeuwen predikte de kerk de praktijk van onthouding direct na de huwelijksvoltrekking. Meestal drie dagen, soms één dag. De kerk verwees daarbij naar het goede "voorbeeld" van Sara en Tobias. In Frankrijk stond dit gebruik bekend als "les nuits de Tobie" en werd het tot ver in de 18de eeuw toegepast. Hoewel er bij gezegd moet worden dat men van de priester het recht kon kopen om direct de eerste nacht met elkaar te slapen.

Op het eerste gezicht lijkt het vreemd dat bijbeltekst en gebruik van elkaar verschillen. In hoofdstuk 8 van Tobit lezen we (Tobit 8,8-9), nadat Tobias heeft gebeden: "En Sara zei: `Amen'. Daarop brachten zij samen de nacht door." De tekst van het bijbelverhaal in de Vulgaat kende echter een uitbreiding van hoofdstuk 6 die nu uit het verhaal verdwenen is. Azarias en Tobias zijn aangekomen bij het huis van Raguël in Ekbatana. En Azarias, die altijd recht op zijn doel afgaat, stelt voor dat Tobias met Sara zal trouwen. Tobias, die weet van de ontijdige dood van zijn zeven voorgangers, brengt in dat hij niet wil sterven. Azarias wuift dit bezwaar terzijde (Tobit 6,16): "En maak je over die demon geen zorg: vanavond zal zij jou ten huwelijk worden gegeven". Azarias legt dan uit hoe Tobias de demon moet verdrijven. Daarna moet Tobias het volgende doen (Tobit 6,18): "Maar wanneer je dan tot haar wilt gaan, roep dan samen staande de genadige God aan". Van deze laatste raadgeving van Azarias stond in de Vulgaat een uitgebreidere versie. Daar zegt Azarias: "Ik zal je uitleggen over wie de demon macht heeft. Dat zijn de mensen die na het huwelijk niet aan God denken maar zich als dieren overgeven aan hun passie. Over hen heeft de demon macht". Wanneer Tobias de eerste nacht hart en lever van de vis verbrandt en daarna nog twee nachten zich onthoudt van sex, dan zal de macht van de demon gebroken zijn. Na de derde nacht zal er zegen op het huwelijk rusten en zullen de kinderen die uit die huwelijk geboren worden gezond zijn. Er is wel eens geschreven dat het gebruik om tijdens de bruiloft overmatig alcohol te gebruiken verband houdt met de aanwijzing niet direct na het huwelijk sex te hebben, maar drie nachten te wachten.

Terwijl het motief van de "behekste bruidskamer" een prominente plaats heeft in het Tobias verhaal, is het motief van Tobias als "drakendoder" wat meer verscholen. In het verhaal dreigt de vis Tobias te verslinden. In de meeste verbeeldingen van het verhaal is geen sprake van een monsterlijke vis die op het punt staat Tobias te verslinden. In Florence was het motief van de reizende Rafaël en Tobias (met de vis) erg populair. Een van de redenen daarvoor is dat dergelijke schilderijen als ex-voto dienden. Kinderen van Florentijnse kooplieden werden vaak in het buitenland opgeleid. Met deze beelden wilden ouders een veilige thuiskomst bewerkstelligen. Vaak wordt gesuggereerd dat Tobias dan een portret is van deze jonge kooplieden. In elk geval is de monsterlijke vis uit het bijbelverhaal bij Pollaiuolo (afb. 3) meer een onschuldige forel geworden, door Tobias gedragen in een elegant tuigje.

Soms tref je afbeeldingen aan, zoals die van Lastman bovenaan deze pagina, waarop een monsterlijke vis te zien is en de betekenis van Tobias als "drakendoder" weer gevisualiseerd wordt. Maar meestal zijn het alleen de tekst van het bijbelverhaal en de aanwezigheid van het hondje van Tobias, dat verder in het verhaal geen enkele rol speelt, maar wel een attribuut is van de "drakendoder", die wijzen op de rol van Tobias als "drakendoder".

Auteur: Peter van Huisstede